Kolar Gold Fields: જે KGF ને ફિલ્મમાં જોયું, ત્યાં અસલ જિંદગીમાં મજૂરો મોત સામે લડીને કાઢતા હતા સોનું!

ફિલ્મ KGF એ કોલાર ગોલ્ડ ફિલ્ડ્સને આજની પેઢી માટે એક રોમાંચક અને હિંસક સામ્રાજ્ય તરીકે રજૂ કર્યું છે, પરંતુ તેની અસલી હકીકત કોઈ ફિલ્મી સ્ટોરી કરતા ક્યાંય વધુ ઊંડી અને પીડાદાયક છે. ભારતનો આ ભાગ ક્યારેય દુનિયાની સૌથી કિંમતી જમીનોમાં ગણાતો હતો, જ્યાંથી નીકળતું સોનું સાત સમંદર પાર બ્રિટનની તિજોરીઓ ભરતું હતું. આજે જ્યારે દેશમાં સોનાના ભાવ આસમાને પહોંચી રહ્યા છે અને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ અર્થતંત્રને સંભાળવા માટે સોનાની આયાત ઘટાડવાની અપીલ કરી છે, ત્યારે KGF ની યાદ આવવી સ્વાભાવિક છે. આ સ્થાન માત્ર સોનાની ખાણ નથી, પરંતુ હજારો મજૂરોના પરસેવા, પાતાળ સુધી ઊંડી સુરંગો અને એક આધુનિક શહેરના ઉજ્જડ થવાની મૂક સાક્ષી છે.

ઇતિહાસના પાનામાં કોલાર ગોલ્ડ ફિલ્ડ્સ

કોલારની માટીમાં સોનું હોવાનો ઉલ્લેખ સદીઓ જૂનો છે. ચોલ સામ્રાજ્યથી લઈને વિજયનગરના રાજાઓ અને ટીપુ સુલતાન સુધી, દરેકની નજર આ અમૂલ્ય વિસ્તાર પર રહી હતી. જોકે, તેનું આધુનિક અને વ્યાવસાયિક સ્વરૂપ બ્રિટિશ કાળમાં ઉભર્યું. વર્ષ 1871માં બ્રિટિશ સૈનિક માઈકલ લેવેલે એક જૂના અહેવાલના આધારે આ વિસ્તારની શોધ શરૂ કરી. તેમણે બળદગાડાથી માઈલોની મુસાફરી કરી અને જૂના ખોદકામના નિશાન શોધ્યા. ત્યારબાદ 1880માં બ્રિટિશ ફર્મ 'જોન ટેલર એન્ડ સન્સ' એ અહીં મોટા પાયે ખોદકામ શરૂ કર્યું, જેનાથી ભારતના આ નિર્જન ભાગની કિસ્મત કાયમ માટે બદલાઈ ગઈ.

ભારતનું સૌથી આધુનિક ઔદ્યોગિક શહેર હતું KGF

બ્રિટિશ અધિકારીઓએ KGF ને 'લિટલ ઇંગ્લેન્ડ' નામ આપ્યું હતું, કારણ કે અહીંની સુવિધાઓ તે સમયના હિસાબે કોઈ યુરોપિયન શહેર જેવી હતી. જોતજોતામાં અહીં ગોલ્ફ કોર્સ, આલીશાન ક્લબ હાઉસ, ચર્ચ અને અંગ્રેજી માધ્યમની શાળાઓ ખુલી ગઈ. રેલવેના પાટા બિછાવવામાં આવ્યા અને યુરોપિયન અધિકારીઓ માટે મોટા મોટા બંગલા બનાવવામાં આવ્યા. KGF તે સમયગાળામાં ભારતનું સૌથી આધુનિક ઔદ્યોગિક શહેરોમાંનું એક બની ચૂક્યું હતું. આ તે સમય હતો જ્યારે ભારતના બાકીના ભાગોમાં વીજળીનું નામનિશાન નહોતું, પરંતુ કોલારની ખાણોએ દેશને એક નવો પ્રકાશ દેખાડ્યો હતો.

એશિયાની પહેલી વીજળી અને ટેકનિકલ ક્રાંતિ

KGFની એક ગૌરવશાળી સિદ્ધિ વીજળી સાથે જોડાયેલી છે. ખાણોમાં મશીનો ચલાવવા માટે 1902માં કાવેરી નદી પર શિવનસમુદ્ર જળવિદ્યુત પરિયોજનાની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. રસપ્રદ વાત એ છે કે KGF એશિયાના તે શરૂઆતી શહેરોમાં સામેલ હતું જ્યાં વીજળી પહોંચી હતી. તે સમયે બેંગલુરુ અને મૈસૂર જેવા મોટા શહેરોમાં પણ લોકો ફાનસ અને મશાલનો ઉપયોગ કરતા હતા. આ વીજળી માત્ર ખાણો માટે નહોતી, પરંતુ તેણે આખા વિસ્તારને એક એવી ચમક આપી જેણે દુનિયાભરના રોકાણકારો અને મજૂરોને પોતાની તરફ આકર્ષ્યા હતા.

પાતાળના અંધારા અને જીવલેણ ઊંડાઈ

જેમ જેમ સોનાની ચાહ વધી, ખાણોની ઊંડાઈ પણ વધતી ગઈ. KGF ની 'ચેમ્પિયન રીફ માઈન' જમીનની નીચે લગભગ 3.2 કિલોમીટર સુધી ઊંડી થઈ ગઈ હતી. તેની ઊંડાઈનો અંદાજો એ વાત પરથી લગાવી શકાય છે કે જો દુનિયાની સૌથી ઊંચી ઈમારત બુર્જ ખલીફાના ચાર માળને એકની ઉપર એક ઊભા કરી દેવામાં આવે, તો પણ તે આ ખાણની ઊંડાઈની બરાબરી કરી શકશે નહીં. આટલી ઊંડાઈમાં મજૂરો માટે કામ કરવું કોઈ સજાથી ઓછું નહોતું. ત્યાંનું તાપમાન 65 થી 70 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી પહોંચી જતું હતું, જ્યાં શ્વાસ લેવો પણ મુશ્કેલ હતો.

મજૂરોનો સંઘર્ષ અને મોત સામે લડાઈ

ખાણોની ઊંડાઈમાં વેન્ટિલેશન લગભગ નહિવત હતું અને ખડકો ફાટવાનો ડર હંમેશા રહેતો હતો. ફિલ્મમાં ભલે કોઈ એક નાયકને બતાવવામાં આવ્યો હોય, પરંતુ હકીકતમાં ત્યાં હજારો અનામી મજૂરો હતા, જેમણે પોતાની જિંદગી દાવ પર લગાવીને સોનું કાઢ્યું હતું. ઘણા મજૂરો સિલિકોસિસ જેવી ફેફસાંની અસાધ્ય બીમારીઓનો શિકાર બન્યા, તો ઘણા ખડકો નીચે દબાઈને કાયમ માટે પોઢી ગયા. જે સોનું દુનિયા માટે વૈભવનું પ્રતીક હતું, તે આ મજૂરો માટે માત્ર લોહી અને પરસેવાની વાર્તા બનીને રહી ગયું.

પતનની શરૂઆત અને આર્થિક સંકટ

સવાલ એ થાય છે કે આખરે આટલી સમૃદ્ધ ખાણ કેમ બંધ થઈ? તેનો જવાબ સોનાની અછત નહીં, પરંતુ તેને કાઢવાનો વધતો ખર્ચ હતો. 1900 ના સમયગાળામાં એક ટન માટીમાંથી 40 ગ્રામ સોનું નીકળી જતું હતું, પરંતુ 1990 સુધી આવતા-આવતા તે ઘટીને માત્ર 3 ગ્રામ રહી ગયું. ખાણો વધુ ઊંડી હોવાને કારણે વીજળીનો ખર્ચ, મશીનોની જાળવણી અને મજૂરોની સુરક્ષા પર થતો ખર્ચ બેકાબૂ થઈ ગયો. હવે સોનું કાઢવું એ ફાયદાનો સોદો રહ્યો નહોતો. જૂની થતી ટેકનિક અને વધતી ઊંડાઈએ આ સુવર્ણ નગરીના પતનની પાયો નાખ્યો.

રાષ્ટ્રીયકરણ અને BGML નો સમય

આઝાદી પછી સરકારે KGF નું રાષ્ટ્રીયકરણ કરી દીધું અને ભારત ગોલ્ડ માઈન્સ લિમિટેડ (BGML) ને તેની જવાબદારી સોંપવામાં આવી. જોકે, સરકારી તંત્ર અને નાણાંના અભાવે ખાણોનું આધુનિકીકરણ થઈ શક્યું નહીં. 1990 ના દાયકા સુધી કંપની ભારે ખોટમાં ડૂબી ગઈ. કર્મચારીઓને પગાર આપવો મુશ્કેલ થવા લાગ્યો અને આખરે 28 ફેબ્રુઆરી 2001 ના રોજ ખાણોમાં છેલ્લો બેલ વાગ્યો. 121 વર્ષો સુધી સોનું આપતી કોલાર ગોલ્ડ ફિલ્ડ્સને કાયમ માટે બંધ કરી દેવામાં આવી, જેના કારણે હજારો પરિવારો એક જ ઝટકામાં રસ્તા પર આવી ગયા.

આજે કેવા છે KGF ના હાલ?

આજનું KGF કોઈ ભૂતિયા શહેર જેવું દેખાય છે. અહીં જૂના બ્રિટિશ બંગલાઓ ખંડેર થઈ ગયા છે અને કોલોનીઓમાં સન્નાટો છવાયેલો છે. અહીંની સૌથી મોટી સમસ્યા 'સાયનાઇડ ડમ્પ' છે, જે સોનું કાઢ્યા પછી વધેલા ઝેરી કચરાના ઢગલા છે. આ ઢગલા હવે પહાડો જેવા ઊંચા થઈ ગયા છે અને તેમાંથી ઉડતી ઝેરી ધૂળ સ્થાનિક લોકોના સ્વાસ્થ્ય માટે ગંભીર ખતરો બની ગઈ છે. દાયકાઓ સુધી સોનું આપનારી જમીન હવે પોતાની પાછળ માત્ર ઝેરી કચરો અને બેરોજગારી છોડી ગઈ છે.

આ પણ વાંચો-એક વર્ષમાં આટલું તેલ ખાઈ જાય છે ભારતીયો, આંકડાઓ જોઈ દંગ રહી જશો!